Een vergiet, in de volksmond ook wel eens zeef genoemd, is vandaag in de keuken onmisbaar om onder meer gewassen groenten en fruit te laten uitdruipen. Dit keukengerei is al eeuwenlang bekend en wordt vooral tijdens de Gouden Eeuw door een aantal schilders graag afgebeeld op stillevens. De bekendste zijn Pieter de Putter (ca. 1600-1659), Clara Peeters (werkzaam vanaf 1607 tot ca. 1621) en A. van Doeff (2de helft 17de eeuw). Op zo’n vergiet ligt dan meestal een zoetwatervis. Soms liggen er verschillende vissoorten op het vergiet zoals karper, baars en snoek. Deze vissen zijn niet versneden of klaargemaakt. Ze liggen erbij alsof ze vers gevangen zijn. Sommige kunstkenners zien in deze combinatie een erotische zinspeling, waarbij de vis een fallische symboliek heeft. Bekend is dat een plak zalm, een oester of een mossel op oude schilderijen symbool staan voor het vrouwelijke geslachtsdeel. Geldt dit dan ook voor het vergiet, zij het dan minder gelijkend maar des te meer functioneel? Andere kenners menen dat de schilders door het afbeelden van vissen het beste van zichzelf willen laten zien. Wordt het raadsel opgelost door twee portretten van koningin Elizabeth I, the Virgin Queen (1533-1603), waarop zij met een vergiet afgebeeld wordt? Het vergiet verwijst hier naar de Vestaalse maagd Tuccia. Deze maagd claimde haar kuisheid door een vergiet te vullen met water uit de Tiber zonder dat een druppel verloren ging. Het ondoorlaatbaar vergiet staat in dit geval symbool voor maagdelijkheid. Door de portretten met vergiet onderscheidt de koningin zich van de andere vrouwen die een ‘doorlaatbaar’ bestaan leiden.

Als hulpmiddel voor de datering van vergieten is het een goede zaak dat vergieten ook op oude schilderijen afgebeeld werden. Ze worden niet vaak gevonden bij archeologisch onderzoek en ze zijn dan zelden volledig. Op het Hof van Goor te Tessenderlo kwamen tijdens het onderzoek fragmenten van vergieten tevoorschijn. De scherven werden gelijmd en twee archeologisch complete vergieten konden samengesteld worden.

HVG 00128

Een eerste vergiet, gemaakt uit roodbakkend aardewerk, is teilvormig. Een derde van de rand evenals de bodem werden niet teruggevonden. Dit vergiet heeft twee tegenover elkaar staande en horizontaal geplaatste worstoren die onder een hoek van 45° naar boven gericht zijn. Het vergiet werd geperforeerd met gaatjes van 4 mm in een min of meer cirkelvormige richting. De gaten beginnen pas 40 mm onder de rand. De binnenzijde van het vergiet werd bedekt met transparant loodglazuur waardoor het rode aardewerk een lichtbruine kleur kreeg. De buitenzijde en de oren bleven ongeglazuurd. De brede rand is bandvormig en ongeribbeld met een geprononceerde onderlip. De diameter van het vergiet is 300 en met oortjes 370 mm. De bodemscherven werden niet teruggevonden, de huidige hoogte is 105 mm, de hoogte was vermoedelijk 110 mm. De zeef kan gedateerd worden in de periode 1575-1625.

HVG 00129

Het tweede vergiet, gemaakt uit roodbakkend aardwerk, is trechtervormig en heeft een vlakke, lichtbolle bodem. Dit vergiet heeft geen oren. Het werd geperforeerd met gaatjes van 3 mm vanaf ongeveer 20 mm onder de rand. De rand is T-vormig met een geprononceerde buiten- en binnenlip. Op de rand is er een dekselgeul. De binnenzijde van het vergiet werd bedekt met transparant loodglazuur waardoor het rode aardewerk een lichtbruine kleur kreeg. Op de buitenzijde zijn afloopsporen van het glazuur zichtbaar. Slechts enkele fragmenten van de zeef werden niet teruggevonden. De hoogte varieert van 100 tot 105 mm en de breedte ligt tussen 203 en 210 mm. De zeef wordt gedateerd in de 16de eeuw.

In de Franse publicatie Dictionnaire des outils,s.l. 2006, p.500 van D. Boucard, worden drie soorten passoire (=vergiet) kort beschreven en de afbeelding bij één van de drie past perfect bij dit vergiet, namelijk de passoire à lait: récipient à trous servant à passer ou écrémer le lait. Dus een vergiet dat gebruikt wordt om melk te ontromen. Hetzelfde soort vergiet werd mogelijk ook gebruikt om verse kaas te laten uitlekken wat dan meteen de ‘richel’ zou verklaren. Die diende om een deksel goed te laten aansluiten.

Bronnen:

https://www.scriptieprijs.be/scriptie/2018/tuccia-and-her-sieve-nachleben-vestal-art

https://www.dbnl.org/tekst/jong076erot01_01/jong076erot01_01_0001.php

https://www.vismagazine.nl/nieuws/de-symboliek-van-vis

https://en.wikipedia.org/wiki/Plimpton_Sieve_Portrait_of_Queen_Elizabeth_I

L. Helmus (red.), Vis. Stillevens van Hollandse en Vlaamse meesters 1550-1700, Utrecht 2004