Een deel van Vorst (Laakdal) werd in 877 door Lodewijk de Kale met de bijbehorende rechten aan het klooster van Nijvel geschonken. De schenking werd in 897 bekrachtigd door de Lotharingse koning Zwentibold. In de loop van de 13de eeuw gaf de Nijvelse abdij het gebied in leen aan de familie Vander Galen. Het cijnshof, ‘de borcht’ genoemd, was een herenhoeve met walgracht die vrij centraal lag op het grondgebied van Vorst. Het overige deel van Vorst was tijdens de 13de eeuw een allodiaal goed van de hertog van Brabant. Jan Van der Galen schonk in 1320 een deel van de tienden van zijn cijnshof aan de abdij van Averbode, die vanaf die periode de parochie bediende.

De zegelstempel

Op de bronzen zegelstempel staat een wapenschild dat naar links helt. Het is getopt door een traliehelm met helmkleden naar rechts. Het wapen is beladen met twee hanen die naar links kijken. In het linker vrijkwartier staan drie lelies. Boven het wapen zijn enkele, deels gebogen, lijnen te zien, mogelijk zijn dit ‘koorden’ waarmee het schild werd opgehangen. Op de rand van de zegelstempel staat in gotisch schrift: S* ZEGHER º VANDER º GALEN º. De letter S staat hier, zoals op de meeste zegels van die periode, als afkorting voor het Latijnse ‘sigillum’ of zegel. Zegher is de voornaam en Vander Galen de familienaam. In het opschrift wordt VANDER duidelijk aan elkaar geschreven. Het woord ‘gallus’ betekent in het Latijn ‘haan’. Beide vogels op het wapenschild zijn afgebeeld met rechtopstaande staart en duidelijk zichtbare hanenkam en zijn dus inderdaad hanen. Het wapen mag dus als ‘sprekend’ beschouwd worden. De stempel is 27 mm hoog en heeft een diameter van 24 mm. Hij werd gevonden in Kaggevinne bij Diest.

Welke Zegher Vander Galen?

In de genealogische geschiedenis van de familie Vander Galen van Vorst, opgesteld door de Laakdalse Werkgroep voor Geschiedenis en Heemkunde (LWGH) worden tijdens de 15de eeuw drie Zeghers vermeld. Om ze beter uit elkaar te houden hebben we ze hier genummerd.

Zegher 1

In 1449 verkocht Jan Vander Galen al zijn bezittingen aan Zegher Vander Galen, een ver familielid. Zegher 1 woonde in Diest, behoorde tot de rijke burgerij en had minstens drie kinderen: Zegher, Jan en Willem. Hij was gehuwd met Maria Van Alken. De familie Van Alken was een belangrijke Diestse familie. Van 1452 tot 1458 was Zegher 1 kerkmeester van de Onze-Lieve-Vrouwekerk in Diest, in 1453 en 1456 schepen, in 1457 raadslid en in 1447 rentmeester in dienst van de heren van Diest. Zegher overleed in 1458 waarna Jan Vander Galen, zijn zoon, het cijnshof verhief.

Zegher 2

In 1485 overlijdt Jan Vander Galen kinderloos. Zijn broer, Zegher Vander Galen verhief vervolgens het cijnshof. Zegher 2 was in 1463 rentmeester van de stad Diest, een functie die hij van zijn vader overnam. Zegher 2 was gehuwd met Sophie Heynericx. Ze kregen minstens vier kinderen: Zegher, Sophie, Anthonette en Marie. Zegher 2 overleed in 1496.

Zegher 3

Zegher 3, zoon van Zegher 2 verhief het cijnshof op 28 januari 1496. Zegher 3 was in 1492 Heilig-Geestmeester en in 1493 deken. Vanaf 1500 tot aan zijn dood op 29 juni 1523 was hij stadssecretaris. Hij overleed kinderloos. Zijn zus Sophie verhief het cijnshof. Sophie was gehuwd met Peter Jans zodat de naam Vander Galen uit de geschiedenis van het Laakdalse cijnshof verdween.

De zegelstempel kan aan één van de drie Zeghers toebehoord hebben en dateert dus uit de periode 1449 tot 1523. Vaak wordt de persoonlijke zegelstempel bij de dood van de eigenaar vernietigd maar omdat de stempel bruikbaar was door leden van dezelfde familie met dezelfde voornaam zou het in dit geval ook een erfstuk kunnen zijn. In 1483 gebruikte Zegher 2 Vander Galen zijn zegel om een oorkonde te bekrachtigen. Deze oorkonde met zegel is bewaard gebleven in de abdij van Averbode. Of de gevonden zegelstempel met de stempel op de oorkonde overeenstemt kon nog niet onderzocht worden omwille van de coronamaatregelen. Maar als dit opnieuw kan dan levert dit mogelijk een antwoord op.

Het belangrijkste aan de vondst van dit zegelstempel is dat nu onomstotelijk vaststaat welk wapenschild de familie Vander Galen voerde. Van het cijnshof bleven veel cijnsboeken bewaard. Het oudste dateert van 1388 en last but not least de site is weinig verstoord door recente bebouwing, er is dus nog veel archeologisch potentieel.

De ligging van het cijnshof

Op de Atlas der Buurtwegen (1841) ligt Hof Vander Galen te noorden van chemin nr. 3, de huidige Borgtstraat, gewestweg N 141. Merkwaardig is dat er in zuidelijke richting een sentier, voetpad nr. 45 loopt die chemin nr. 26 dwarst en uiteindelijk verder zuidwaarts loopt tot de Grote Laak op de grens met Tessenderlo. Deze weg is in het huidige landschap niet meer te zien. In Tessenderlo staat er geen weg op de Atlas der Buurtwegen aangeduid maar in de huidige situatie bestaat deze deels wel. Zeer waarschijnlijk is er een rechtstreekse verbinding geweest over de Laak naar Tessenderlo. Zo was de afstand naar het Hooghuis in Schoot (Tessenderlo) slechts 1,4 km. De site heeft een min of meer ronde tot ovale vorm. De toegang van de walgrachtsite situeert zich in het noorden waar een poortgebouw de ophaalbrug bewaakte. Op het terrein staan nog drie andere gebouwen. Het kleinste is rechthoekig, is oostwest georiënteerd en staat precies in het midden van de site. Het gebouw meet 5,6 x 3,3 meter. De functie is onbekend. Door de precisie waarmee de Atlas gemaakt werd kennen we ook de breedte van de grachten die varieert van 9,6 tot 13,2 meter. Het terrein binnen de grachten is in oostwestrichting 79 meter breed en in noordzuidrichting 66 meter. Op de kaart van Ferraris staat er geen gebouw in het midden maar staan er vijf gebouwen, poortgebouw inbegrepen, aan de noordwestzijde. Afwijkend van de Atlas is de site in noordzuidrichting breder dan in oostwestrichting. Een verklaring is er niet, tenzij dat ten tijde van Ferraris de site groter was in zuidelijke richting. Op dit ogenblik is de site deels bebouwd en zijn de oostelijke en westelijke grachten nog min of meer intact, indien de laatste grachten in het recente verleden niet verlegd werden.

Grafsteen

Voor de hoofdingang van de Sint-Gertrudiskerk van Laakdal ligt een arduinen grafsteen waarop het Hof(f) Vander Gaelen vermeld staat. Het is de grafsteen van de familie Henricus Van Hamme die in 1628 het cijnshof erfde van zijn vader Johan. Johan van Hamme was gehuwd met Maria Coomans. Hij kreeg het Hof in 1602 door aankoop in zijn bezit. Henricus was gehuwd met Maria Van Hove. Hij werd geboren op 9 augustus 1598 en overleed op 19 mei 1659. Hij had één dochter Anna Maria Van Hamme, geboren in 1632 en vermoedelijk in 1634 overleden. Henricus, Anna en Anna Maria worden op de grafsteen vermeld. Henricus wordt op de grafsteen eigenaar van het cijnshof genoemd maar de tekst is moeilijk te lezen.

Deze voor de regio historisch zeer waardevolle grafsteen ligt momenteel op een zeer ongelukkige plaats, blootgesteld aan de seizoenen en aan de honderden voeten die de inscripties langzaam maar zeker slopen. De grafsteen heeft betere tijden gekend, droog, nabij het koor en gespaard van geloop, spijtig dat hij zo moet eindigen.

 

Bronnen:

  • VAN GEHUCHTEN, Vorst Groot en Klein (877-1976), Tongerlo-Westerlo, 1995.
  • Mededelingen van Raf Ceustermans, François Van Gehuchten en Julien Hermans, leden van de
  • Inventaris stadsarchief van Diest, akte 61 van 1438 (blz. 20) en akte 2412 uit 1453 (blz. 279).
  • HERMANS, Inwoners van Vorst, 600 jaar geleden, eigen beheer, Tessenderlo 1988
  • HERMANS, 15e-eeuwse inwoners van Vorst onder het Hof Vander Galen, eigen beheer, Tessenderlo 1989
  • https://inventaris.onroerenderfgoed.be/themas/14103